Zanim umówisz się na badanie krwi, odpowiedz sobie na jedno pytanie: czy twój ojciec, brat albo syn chorował na raka prostaty? Jeśli tak, według nowych zaleceń Amerykańskiego Towarzystwa Onkologicznego PSA warto oznaczać już od 45. roku życia, a nie od pięćdziesiątki jak przy przeciętnym ryzyku.
Najpierw wywiad rodzinny, dopiero potem skierowanie
Ten test robisz przy stole, bez igły i bez laboratorium. Zalecenia ACS ogłoszone 12 listopada 2026 roku wymieniają trzy osoby, które przesuwają termin pierwszego badania: ojca, brata i syna. Jeśli u któregoś z nich rozpoznano raka prostaty, zaczynasz w wieku 45 lat.
Warto zapytać wprost, bo o chorobach prostaty w wielu rodzinach po prostu się nie rozmawia. Starszy brat mógł przejść diagnostykę i nikomu o tym nie wspomnieć. Ojciec mógł mówić ogólnie o „kłopotach z prostatą”, a to jeszcze nie znaczy, że chodziło o nowotwór. Dopytaj o konkretne rozpoznanie.
Przy obciążonym wywiadzie nie ma jednej sztywnej częstotliwości dla wszystkich. Według ACS zależy ona od tego, jak wygląda historia choroby w rodzinie, dlatego odstępy między badaniami ustala się indywidualnie.
Kiedy badać PSA, gdy nikt w rodzinie nie chorował?
Przy przeciętnym ryzyku kalendarz jest prosty: badanie co dwa lata od 50. do 69. roku życia. Czytając zalecenia, zwróciłem uwagę, że na tym sprawa się nie kończy. Między 70. a 74. rokiem życia ACS nie daje gotowej odpowiedzi, tylko odsyła do rozmowy z lekarzem o tym, czy kontynuować badania. Po ukończeniu 75 lat rutynowych badań przesiewowych już się nie zaleca.
Po co się badać, skoro nic nie boli? Rak prostaty potrafi długo rozwijać się bez wyraźnych objawów, a przy tym należy do najczęstszych nowotworów złośliwych u mężczyzn. Gdy zostanie wykryty, zanim rozprzestrzeni się poza prostatę i okoliczne struktury, pięcioletnie przeżycie względne wynosi niemal 100 proc.
Wynik 3 ng/ml lub więcej? Najpierw powtórka
PSA to białko wytwarzane przez komórki gruczołu krokowego. Oznacza się je ze zwykłej próbki krwi. Podwyższony wynik zapala czerwoną lampkę, ale sam w sobie nie jest rozpoznaniem raka. Stężenie PSA rośnie także przy łagodnym przeroście prostaty, stanach zapalnych i infekcjach.
Dlatego nowe zalecenia mówią jasno: u mężczyzny przed 70. rokiem życia wynik wynoszący co najmniej 3 ng/ml trzeba potwierdzić kolejnym badaniem. Jedna kartka z laboratorium to początek rozmowy z lekarzem, a nie wyrok.
Nawet potwierdzona diagnoza nie zawsze oznacza konieczność natychmiastowego leczenia. Część guzów rozwija się bardzo powoli i może nigdy nie zagrozić życiu, a o dalszym postępowaniu decyduje lekarz.
To zalecenia amerykańskie, więc termin ustal z lekarzem rodzinnym
Trzeba to powiedzieć uczciwie: wytyczne ACS nie obowiązują automatycznie w Polsce. Są jednak dobrą ściągą przed wizytą, bo pokazują, jak mocno moment rozpoczęcia badań zależy od indywidualnego ryzyka.
Do lekarza rodzinnego idź z gotowymi informacjami:
- ile masz lat,
- czy ojciec, brat lub syn chorował na raka prostaty,
- czy masz wcześniejsze wyniki PSA, które warto pokazać.
Z takimi danymi łatwiej ustalić, czy pierwsze badanie zrobić w wieku 45, czy 50 lat i jak często je później powtarzać.